Дадаев Сайд-Хьасан

Шу къуьйсуш, вовшашна весаш йеш, вовшашца девнаш дохуш хилла лулахь вехаш волу Валид а, Ахьмад а. Тахана а къаьхьа къаьстина и шиъ. «Хьан комаран дитто тхан хесахь даима а IиндагI латтадо, дIадаккха и дитт. Ахь ца даккхахь, ас доккхур ду», – дIахьедира Валида.

– Хьо бакълоь-кха хьуна, ахь иза дIадаккхахь! ПIелг хьакхабел цунах, – тIечевхира Ахьмад.

– ПIелг а хьакхор бу. Диг тоьхна-тоьхна сайн кертана IиндагI латтош долу генаш охьа а хедор ду, – дуьхьал велира Валид...

Иштта, баганаш а лейина дIасавелира ши лулахо. Амма оцу дийнахь а, шолгIачу дийнахь а Валид комарна аьттехьа а ца вахара. Кхоам хийтира цунна дитта тIе латийначу комарех. Ша аьллачунна дохко а ваьллера иза. «ХIинца дIора жима а вац, лулахочуьнца тарвала хьажа веза со», – элира цо ша-шега.

Ахьмад а вацара лулахочуьнца йолчу йукъаметтигах воккхавуьйш. Иза а кхетара лула-кулахь шогалла, жахьталла дика цахиларх. Амма даго ца вуьтура, ма-дарра аьлча, шайтIано ца вуьтура лулахо къинтIера ваккха а, цо бохург дан а. Ахьмадан сацам хилира Воккха-Дада волчу ваха, цуьнга шайн йукъаметтиг дIайийца, цунах дагавала.

Хьал-де хаьттинчул тIаьхьа, ша беана некъ бовзийтира Ахьмада:

– Воккха-Дада, лулахочуьнца Валидца кест-кеста лералар хуьлу сан. ХIокху деношкахь а вайн кертахь долу комаран дитт бахьанехь вовшашна весаш йина охашимма. Оцу комаран генаша шен хесана IиндагI латтадо, ша и комаран дитт охьатухур ду боху-кх...

– Цо ма-бохху дуй тIаккха гIуллакх? Цуьнан бешахь стом-хасстом кхиорна новкъарло йой дитто? IиндагI латтадой?

– ХIаъ. Иштта-м дара иза. Делахь а, цуьнан хIун бакъо йу иза охьатоха?

– Дитт охьатоха бакъо-м йац цуьнан. Амма шен декъа тIера хьан комаран генаш дIахедо бакъо йу цуьнан. Уьш дIахедийча цо хьуна деш дерг гIуллакх а ду. Шу тIе дитт догIа магийна ма дац вайна. Иштта магийна дац лулахошна новкъа хиндолу хIума дан а. Девнаш даха муххале а мегар дац. «Генарчу вешел тоьлаш ву уллера лулахо», – ма баьхна вайн дайша. Дан а ма ду иза иштта. Ойла йехьа айхьа. Дика-вон хилча, уггаре а хьалха, хьуна йуххе дIахIотта везаш верг лулахо ма ву. Лулахочо лулахочуьнца доькъу дика а, вон а.

Вон деача, лулахочул хьалха доьллу ахь хьайн ков, цо дIачIаьгIначул тIаьхьий бен дIа а ца чIогIу. Цо санна Iаьржа а леладо ахь, цо дIадаккхалц.

Лулахочуьнга деанчу диканан дакъа а кхочу лулахочунна. Кхочу, нагахь санна уьш нохчийн Iадаташа а, гIиллакхаша а, бусалба дино а ма-хьоьхху лулахой белахь. Шен да-нана санна лара безаш бу лулахой. ТIаккхий бен хир бац уьш бакъболу лулахой, вовшашна геч а деш, вовшашка къинхетам а болуш, вовшех дага а бовлуш...

– ХIинца ас хIун дича бакъахьа дар-те?

– Ахьий? ЦIа ма-вахханехь, хаза кечам а бина, мовлад деша кхо-виъ стаг чукхайкха. Бер дахийтий, хьайн лулахо Валид а чукхайкха, къинтIера ваккха...

– Нагахь санна ца вагIахь хIун дан деза?

– Хьо-хьуо вахана, чувало веза-кх.

– И-м цахиндерг дара, со-м хьаха гIyp вац цуьнан неIар тIе цуьнга дехар дан! Ша Iачуьра хьалаиккхира Ахьмад.

– Охьахаал. Сих ма лол. Хьо шайтIа толо гIерташ воллу. ШайтIана луург ма даккхал. Вайга Везачу АллахIа гергарлонаш хотта, лулахойн сий-ларам бе ма боху. «Къематан доккхачу, халачу дийнахь, да-нана хаьттинчул тIаьхьа, лулахо хоттур ву», олуш, ца хезна хьуна вайн хьалхалерчу а, хIинцалерчу а Iеламнаха? Хьуна ца хезна Вайн Элчано – Мухьаммад Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен луларчу жуьгтица лелийна гIиллакх дуьйцуш? ЛадогIахь. Ма хаза гIиллакх хилла-кх вайн Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) жуьгтица лелийнарг, иза шеца вон хиларе ца хьоьжуш.

…XIopa Iуьйранна Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) вехачу керта нажжазаш кхуьйсуш хилла жуьгтичо. Цуьнга вист ца хуьлуш, уьш дIайохуш хилла цо. Цкъа цхьана Iуьйранна шен керта нехаш а, нажжазаш а кхийсина ца карийча, жуьгтин неIаре вахана Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Хьо хIунда веана? – аьлча, цо деллачу жоьпан ойла йехьа. «ХIинцалц санна ахь нехаш кхийсина ца гича, хьо цомгаш-м ца хилла-те аьлла, хьуна хIун оьшу хьажа веанера со», – аьлла-кх Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Цул тIаьхьа жуьгтичо цуьнан керта кхин нехаш ца кхийсина. Шеца Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) лелийначу гIиллакхо эхь хетийтина цунна, цуьнан даг чохь ийманан суй летта.

Ма чIогIа гIиллакхе хила дезар-кха вай вешан лулахошца, бусалба вежаршца. ХIун дара хьо цуьнан неIаре вахча, ахь и къинтIера ваьккхича? Далла гергахь лакхавалар доцург, хила эшам ма бац хьуна. Хьо сох дагавала веанехь, ас бохург дан деза ахь. Ас бохург дийриг ца хилча, со волчу ван а ма ца везара хьо. ХIокху йуьртахь кхин а ма бара хьуна баккхий нах а, хьекъале нах а.

...Хьо а, Валид а ийгIина, вовшашка вист ца хуьлуш, вовшашка хьал-де ца хоттуш, дика-вонехь дакъа ца лоцуш дIахIоьттича, шуьшиннан хIусамнаноша а изза дан дезар ду. Шун доьзалш а хир бац вовшашца уьйр-марзо йолуш. Кех арабевлча, уьш хьаьнца ловза беза, вовщашца ца левзича? Ойла йе ахь, Ахьмад! Ойла йе ахь! КIезиг хIума дац хьуна лулахо бохург. ХIокху харцдуьненахь а, эхартахь а лулахо бохург доккха декхар ду хьуна. «ЦIа эцале лулахо эца», – эрна ца аьлла вайн дайша...

Къора тийналла хIоьттира и шиъ волчу чохь. Ойланашка ваьллера Ахьмад. ХIинццалц хIокхунна маьIне ца хетта гIиллакхаш дара Воккха-Дадас дийцинарш. Дахаран дийнна Iилма дара цуьнан къамело хьехнарг. Дахаран Iилма дара кхунна а, кхечарна а схьаэца хиъчахьана. И Iилма маьхза дIалуш а дара вайн вовшашца йолу йукъа-меттигаш аьхна, мерза, кIеда, гIиллакхе хилийта.

– Воккха-Дада, къинтIера вала суна соьгара йаллачу ледарлонна, – тийналла йохийра Ахьмада. – Дукха хIума девзаш ца хилла суна. Со-ас хьалха а даьккхина, сайн сонталлина лулахочуьнца хила ма-веззара дика ца хилла со. Дела реза хуьлда хьуна со кхеторна, суна хьекъал даларна. Дала тхуна латтавойла хьо. Ахь пурба делча, хIинца аравер вара со. ДIавоьддушехь Валид волчу керта а вахана, иза сайна къинтIера воккхур ву ас. Йуха, ахь ма-аллара, мовлад доьшуьйтур ду...

Оццу хенахь чоьхьа ваьллачу Воккха-Дадин кIентан кIанта (Ахьмадан де дика а дина) хаьттира:

– Дада, йуург чуйан мегар дуй?

– Дера ду.

– Со хIума йууш Iийр вац, хьан пурбанца аравер ву, – элира Ахьмада.

– СагIанах ца кхеташ вохуьйтар вац.

– Дог дац.

– Дацахь а, цкъа-шозза кхаьллина а, ца кхоллуш ца вохуьйту, – элира Воккха-Дадас хадам боллуш.

Диама а цуьнан хIусамехь лелийна гIиллакх дара воккхачу стага шен берийн хенара волчу йуьртахочуьнца лелош дерг. Иза Ахьмадна а хаьара.

ГIиллакхаша хазйеш йу вайн йукъаметтигаш, чIагIдеш ду гергарлонаш, уьйраш. Цунна бIаьрла масал дара хIара кхерч а, цуьнан аьхналла а.