Грозненский нефтяной начнет учебный год в новых условиях   

Грозненский нефтяной начнет учебный год в новых условиях  

Карина Даниялова Грозненский нефтяной вуз по праву считают уникальным учебным заведением. И дело не только в его богатой истории, начавшейся еще в 1920 году, – сегодня...
Семейные ценности на примере отношения к старшим

Семейные ценности на примере отношения к старшим

Карина Узуналова Непоколебимым правилом каждой чеченской семьи является уважительное отношение и забота о старшем поколении, особенно о родителях. Отношение к старшим у всех народов...
Учитель, перед именем твоим…

Учитель, перед именем твоим…

Карина Узуналова Как только ребенок переступает порог школы, ему навстречу выходит человек, который будет сопровождать его долгий период жизни. Этот человек – учитель....
Дорога к золотой медали не бывает легкой

Дорога к золотой медали не бывает легкой

Диана Магомаева Праздник вручения аттестатов – один из главных в школьной жизни. Он дорог родителям, дорог учителям, в сердцах которых звучат нотки гордости за каждого из...
Грозненский нефтяной начнет учебный год в новых условиях   
Грозненский нефтяной начнет учебный год в новых условиях  
Семейные ценности на примере отношения к старшим
Семейные ценности на примере отношения к старшим
Учитель, перед именем твоим…
Учитель, перед именем твоим…
Дорога к золотой медали не бывает легкой
Дорога к золотой медали не бывает легкой

ХАНДЕШНИЙН НИЙСАЙАЗДАР

  • § 51. Хандешан кепех кхолладелла дешнаш шаьш схьадевлла кеп ларйеш йаздо:

Масала: охуохуна, тоьгутоьгуна, хуттухуттург, соцусоцунгӀа, кхоьлина де, йуьззина, йаьржина предложени, хӀутосург, йолхьокхург, йукъанайуьллург, тӀехулатосург, дийцар, хьехам, такхор.

  • § 52. Хандешан карарчу хенан орамехь мукъа элпаш о, оь, у, уь, ов, ой хилахь, цуьнан чаккхенга «у» элп йаздо: олу, боху, доьшу, оьцу, лору, лоьру, хьожу, гойту, хьовсу, хьоьжу, узу, уьду, йуцу, йуьлу, соцуьйту, молуьйту, ловзу, къовсу, дойту, вохуьйту, лоьйту, зоьйту.

Йукъардаккхар: тоа – тоьа, хоа – хоьа.

  • § 53. Хандешан карарчу хенан орамехь мукъа элпаш «аь», «е», «ий», «ев», «аьв» хилахь, чаккхенга «а» элп йаздо.

Масала: лаьа, хаьа, лаьтта, Ӏема, Ӏена, лела, хеза, хьаьвза, хьийза, цӀийза, сийса, къега, вевза, терса.

Билгалдаккхар. Нийса доцу хандешнаш кхечу кепара йаздо:

1)         билгалзачу кепан тӀаьххьара мукъа аз доца «а» делахь, карарчу хенахь чаккхенга «о» хӀутту. Масала: дахьа – хьо, дала – ло, дан – до, марздан – марздо, таздала – тазло.

Йукъардаккхар: даха – доьду, Ӏан – Ӏа;

2)         билгалзачу кепан орамехь деха «а» делахь, карарчу хенахь чаккхенга «ов» хӀутту: тан – тов, лан – лов, хьан – хьов, дан – дов.

Йукъардаккхар: дан – догӀу, дан – дохьу;

3)         билгалзачу кепан орамехь деха «иэ» делахь, карарчу хенахь чаккхенга «уьй» / «оь» йаздо:

лиэн – лоь / луьй;

хьиэн – хьоь / хьуьй;

зиэн – зоь / зуьй;

диэн – доь / дуьй;

тиэн – тоь / туьй;

иэн – оь / уьй.

Йукъардаккхар: Ӏен – Ӏа.

  • § 54. ХӀинцца йаханчу хенан чаккхенаш хӀокху кепара йазйо:

1)         билгалзачу кепехь тӀаьххьара мукъа аз деха «иэ» йа «уо» долчу хандешнашкахь – «ий».

Масала:

лиэн – лий;

иэний;

тиэн – тий;

карчо (карчуо) – карчий;

къасто – къастий;

шаршо – шарший;

Ӏамо – Ӏамий;

2)         билгалзачу кепехь тӀаьххьара мукъа аз деха «а» долчу хандешнашкахь – «й»:

лан – лай;

дан (дов) – дай;

тан – тай;

хьан – хьай.

Йукъардаккхар: дан – догӀу – деа, дан – дохьу – деа;

3)         Кхидолчу хандешнийн хӀинцца йаханчу хенан чаккхенгахь «и» йаздо:

саца – сеци;

лаца – леци;

деша – дийши;

хьийза – хьийзи;

марздан – марзди;

ган – ги;

алийта – алийти;

тоха – туьйхи;

дала – дели;

дахьа – даьхьи;

дан – ди.

Йукъардаккхар: ваха (йуьрта) – ваха.

  • § 55. Гуш йахана хан хӀинцца йаханчу хенан кепа тӀе «ра» тохарца йазйо:

лиэн – лий – лийра;

иэн – ий – ийра;

тиэн – тий – тийра;

карчо – карчий – карчийра;

къасто – къастий – къастийра;

шаршо – шарший – шаршийра;

Ӏамо – Ӏамий – Ӏамийра;

лан – лай – лайра;

дан (дов) – дай – дайра;

тан – тай – тайра;

хьан – хьай – хьайра;

саца – сеци – сецира;

лаца – леци – лецира;

деша – дийши – дийшира;

хьийза – хьийзи – хьийзира;

марздан – марзди – марздира;

га – ги – гира;

алийта – алийти – алийтира;

тоха – туьйхи – туьйхира;

дала – дели – делира;

дахьа – даьхьи – даьхьира;

дан – ди – дира.

  • § 56. Йахана йаьллачу хенан кепаш кхаа кепара йазйо:

1)         хӀинцца йаханчу хенан кепа тӀе -на тохарца:

лий – лий-на;

ий – ий-на;

тий – тий-на;

карчий – карчий-на;

къастий – къастий-на;

шарший – шарший-на;

Ӏамий – Ӏамий-на;

лай – лай-на;

дай (дов) – дай-на;

тай – тай-на;

хьай – хьай-на;

Ӏеми – Ӏеми-на;

керчи – керчи-на;

лаьтти – лаьтти-на;

малийти – малийти-на;

ги – ги-на;

ваха – ваха-на;

деа – деа-на;

2)         ХӀинцца йаханчу хенан кепан чаккхенгара «и» дӀа а долуш, -на тӀетохарца:

сеци – сецна;

лехи – лехна;

лези – лезна;

хези – хезна;

хьаьжи – хьаьжна.

Иштта кхоллалучу цхьадолчу дешнийн хІинца йаханчу хенан орамера «э» / «е» «аь»-не, «ий» – «э» / «е»-не хийцало:

дІахийци – дІахецна;

дийши – дешна;

ийши – эшна ;

дежи – даьжна;

эхи – аьхна.

3)         хӀинцца йаханчу хенан чаккхенгара «и» охьадужучохь лардан тӀаьххьара мукъаза элп «л», «т», «тӀ», «д» делахь, и мукъаза элп шалхадолу:

ала – аьлла;

вала – ваьлла;

хада – хаьдда;

вада – ведда;

хьада – хьаьдда;

лата – летта;

йата – йетта;

ата – аьтта;

йатӀа – йаьттӀа.

           

            Къамелехь кхечу хандешнашкахь а йаьржина йу тӀаьххьара мукъаза элп шалхадолу кеп. Йозанехь а и кепаш магош йу. Масала:

саца – сецна – сецца;

хеца – хецна – хецца;

дажа – даьжна – даьжжа;

леха – лехна – лехха;

лаза – лезна – лезза;

хаза – хезна – хезза;

(Чаккхе еша 3-чу агIонехь)

еша – дешна – дешша;

хьажа – хьаьжна – хьаьжжа.

  • § 57. Хьалха йахана хан йазйо йахана йаьллачу хенан кепан ларда тӀе «ера» тохарца:

лийна – лийнера;

ийна – ийнера;

тийна – тийнера;

карчийна – карчийнера;

къастийна – къастийнера;

шаршийна – шаршийнера;

Ӏамийна – Ӏамийнера.

  • § 58. Ихна хан карарчу хенан кепа тӀе «ра» тохарца йазйо:

Масала:

вогӀу – вогӀура;

доьшу – доьшура;

дуьйцу – дуьйцура;

хеза – хезара;

Ӏема – Ӏемара;

хета – хетара;

кхета – кхетара;

го – гора;

ло – лора;

хьо – хьора;

йаздо – йаздора.

  • § 59. Карарчу хенан чаккхенгахь «о» долу хандешнаш йогӀучу хене хуьйцуш, чаккхенгара «о» «у» - не доьрзу.

Масала:

ло – лур ду;

йохло – йохлур йу;

го – гур ву;

шелло – шеллур йу;

хьагло – хьаглур йу;

мацло – мацлур йу;

кӀадло – кӀадлур ву;

цӀийло – цӀийлур ву;

схьаго – схьагур ду;

хьо – хьур ду.

Йукъардаккхар: до – дийр ду.

  • § 60. «Дала» (дӀакхалха), «Ӏан», «Ӏен», «дан» хандешнийн хин йолчу хенан кепан чаккхенга «ийр» йаздо, хила мегачу хенан чаккхенгахь «ер» йаздо:

Масала: дан – дер – дийр ду, Ӏан/Ӏен – Ӏер – Ӏийр ву, дала – лер – лийр ду.

Уьш чолхечу хандешнийн хӀоттамехь хилча а, ларйо изза кеп: йаздан – йаздер – йаздийр ду, шелйан – шелйер – шелйийр йу, йохйан – йохйер – йохйийр йу, кӀадван – кӀадвер – кӀадвийр ву.

  • § 61 Хила мегачу хенан хаттаран кепан суффиксехь ши «р» йаздо:

соцур – соцуррий;

дер – деррий;

лур – луррий.

  • § 62. Гуш йаханчу хенан кеп, хӀинцца йаханчу хенан кеп а ца хуьйцуш, цу тӀе -ра тухуш йазйо.

Масала:

эли – эли-ра;

эхи – эхи-ра;

йазди – йазди-ра;

хьаьжи – хьаьжи-ра;

хези – хези-ра;

Ӏеми – Ӏеми-ра;

дийши – дийши-ра;

гайти – гайти-ра;

ваха – ваха-ра;

лий – лий-ра;

зий – зий-ра;

дай – дай-ра;

лай – лай-ра.

.

  • § 63. Хьалха йаханчу хенан кеп, йахана йаьллачу хенан чаккхенгара дӀа а долуш, -ера тӀетухуш йазйо.

Масала:

аьлла – аьллера;

хьаьжна – хьаьжнера;

ваьхна – ваьхнера;

лерина – леринера;

аьхна – аьхнера;

Ӏемина – Ӏеминера;

Ӏамийна – Ӏамийнера.

  • § 64. Хандешан ихначу хенан кеп йазйо карарчу хенан кепа тӀе -ра суффикс тӀетухуш.

вогӀу – вогӀура;

дуьйцу – дуьйцура;

доьшу – доьшура;

дуцу – дуцура;

гойту – гойтура;

вуьгу – вуьгура;

йуцу – йуцура;

йуьлу – йуьлура;

лаьтта – лаьттара;

хеза – хезара;

хьийза – хьийзара;

терса – терсара;

го – гора;

йаздо – йаздора;

шелло – шеллора;

йохло – йохлора;

хьагло – хьаглора;

мацло – мацлора;

кӀадло – кӀадлора.

ПРИЧАСТИЙН, ДЕЕПРИЧАСТИЙН НИЙСАЙАЗЙАР

  • § 65. Лаамазчу причастийн нийсачу дожарехь шиннал сов дешдакъа делахь, лач дожарехь «чу»-на хьалха мукъа элп ца йаздо: лестина – лестин-чу, Ӏемина – Ӏемин-чу, хаьттина – хаьттин-чу, дийцина – дийцин-чу, хаьрцина – хаьрцин-чу, ластийна – ластийн-чу, лазийна – лазийн-чу, йадийна – йадийн-чу.

Амма «а» йаздо, нагахь причастин нийсачу дожаран кепехь шиъ бен дешдакъа дацахь: хезна – хезна-чу, доьжна – доьжна-чу, тоьхна – тоьхна-чу, Ӏийна – Ӏийна-чу, лийна – лийна-чу, дина – дина-чу, гина – гина-чу, лиъна – лиъна-чу, деъна – деъна-чу, хиъна – хиъна-чу.

Билгаладаккхар. «Ган», «дан» дешнаш тӀекхетарца кхолладеллачу хандешнех схьайевллачу причастешкахь а ца йаздо «чу»-на хьалха «а» элп: билгалдина – билгалдин-чу, йаздина – йаздин-чу, даздин-чу, кӀайдина – кӀайдин-чу, схьагина – схьагин-чу.

  • § 66. Причастийн а, деепричастийн а карарчу хенан кепаш шаьш схьайевлла хандешан кеп ларйеш йазйо:

оху латта – охург – охурш – охуш;

доьшу кӀант – доьшург – доьшурш – доьшуш;

гойту книга – гойтург – гойтурш – гойтуш;

хьовсу книга – хьовсург – хьовсурш – хьовсуш;

хьожу книга – хьожург – хьожуш;

худу хи – худург – худурш – худуш;

уьду бекъа – уьдург – уьдурш – уьдуш;

йуцу керт – йуцург – йуцурш – йуцуш;

йуьлу мача – йуьлург – йуьлурш – йуьлуш;

йуьйцу книга – йуьйцург (йуьйцурш) – йуьйцуш;

дуьйцу туьйра – дуьйцург (дуьйцурш) – дуьйцуш;

доккху дечиг – доккхург (дохурш) – доккхуш;

лаьтта стаг – лаьттарг (-арш) – лаьтташ;

хеза дош – хезарг (арш) – хезаш;

терса говр – терсарг (арш) – терсаш;

хьаьвза хьер – хьаьвзарг (арш) – хьаьвзаш;

вевза стаг – вевзарг (арш) – бевзарш – вевзаш (бевзаш);

хьийза хьер – хьийзарг – хьийзаш.

 

Билгалдаккхар. Цу бакъонна йукъардовлу нийса доцу хандешнаш а, иштта «хаа», «лаа» боху хандешнаш а:

дан – ден гӀуллакх – дийриг (дийраш) – деш ;

дала – ло  – лун совгӀат – лург (лурш) – луш;

ган – го – гун сурт – гург (гурш) – гуш;

сацадала – сацало – сацалун говр – сацалург (сацалурш) – сацалуш;

дохдала – дохло – дохлун хи – дохлург (дохлурш) – дохлуш;

лен – лоь – луьй стаг – луьйриг (луьйраш) – луьйш;

хьен – хьоь – хьуьй бод – хьуьйриг (хьуьйраш) – хьуьйш;

зен – зоь – зуьй кема – зуьйриг (зуьйраш) – зуьйш;

ден – доь – дуьй йалта – дуьйриг (дуьйраш) – дуьйш;

тен – тоь – туьй гӀовгӀа – туьйриг (туьйраш) – туьйш;

эн – оь – уьй адам – уьйриг (уьйраш) – уьйш;

 

хаа – хаьа – (ца)хуу хӀума – хуург (хуурш) – хууш;

лаа – лаьа – (ца)луу хӀума – луург (луурш) – лууш.

  • § 67. Карарчу хенан лаамечу причастин цхьаллин терахьехь -риг суффикс, дуккхаллин терахьехь -раш суффикс йазйо, нагахь санна оцу суффиксана хьалхара мукъа аз деха делахь:

дийриг – дийраш;

луьйриг – луьйраш;

туьйриг – туьйраш;

дуьйриг – дуьйраш;

Ӏийриг – Ӏийраш;

 

зуьйриг – зуьйраш;

хьуьйриг – хьуьйраш;

лийриг – лийраш;

уьйриг – уьйраш.

  • § 68. Причастийн а, деепричастийн а йаханчу хенан кепаш шаьш схьайевлла хандешан кеп ларйеш йазйо:

Ӏемина хӀума – Ӏеминарг – Ӏемина веъна;

Ӏамийна дешар – Ӏамийнарг – Ӏамийна веъна;

дешна кехат – дешнарг – дешна веъна;

аьлла дош – аьлларг – аьлла ваьлла;

йедда бекъа – йеддарг – йедда йеъна;

йаьттӀа коч – йаьттӀарг – йаьттӀа дӀайаьлла (йатӀа а йаьттӀа).

 

  • icon Наш Грозный – наш центр мира

У каждого из нас на свете есть место, куда нам хочется возвращаться. Место, где наш дом, где наши родители, где наша Родина. Эта Родина для нас, сердце Чеченской Республики – город Грозный – тёплый и уютный и самый-самый дорогой. Город славного прошлого и великого настоящего. Город, открывающий нам горизонты будущего.

Грозный – это улицы, проспекты и дома, которые так дороги нашему сердцу; парки

Подробнее...
  • icon Конкурс сочинений «Детское перо»

Республиканская детско-юношеская газета «Наша школа. ЧР» приглашает учащихся Чеченской Республики и республик Северного Кавказа принять участие в Ежегодном Северо-Кавказском конкурсе сочинений «Детское перо», посвященном памяти Первого Президента Чеченской Республики,  Героя России  Ахмат-Хаджи Кадырова.

Подробнее...

Мы в соцсетях

Новый номер

  • 1

Полезные ресурсы

 

Уважаемые жители Чеченской Республики!
Продолжается опрос населения о мерах
по противодействию коронавирусной инфекции. 
Ваше мнение учитывается руководством республики! 
 
Оставляйте ваши предложения по ссылке
на сайте ЧГТРК "Грозный" проголосовать>>
Голосуйте и делитесь ссылкой со знакомыми.